فرهنگی

کاروان‌سرای محمدآباد، آخرین منزلگاه در مسیری کهن

کاروان‌سرای محمدآباد، آخرین منزلگاه در مسیری کهن

کاروانسرای محمد آباد در ۲۷ کیلومتری قزوین قرار دارد، این بنا از جمله کاروانسراهای دوره صفویه می‌باشد که به صورت چهار ایوانی بنا شده است. این اثر در تاریخ ۲۳ خرداد ۱۳۵۶ با شمارهٔ ثبت ۱۳۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.

کاروانسرای محمد آباد در ۲۷ کیلومتری قزوین قرار دارد، این بنا از جمله کاروانسراهای دوره صفویه می‌باشد که به صورت چهار ایوانی بنا شده است. این اثر در تاریخ ۲۳ خرداد ۱۳۵۶ با شمارهٔ ثبت ۱۳۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. دکتر مصطفی ده پهلوان در خصوص پیشینه کاروان‌سراها در ایران توضیح داد: از دوره شاه عباس اول رفت و آمد و به تبع آن داد و ستد نظمی به خود گرفت و کاروان‌سراهای شاه عباسی (منسوب به دوره شاه عباس) فراوانی در ایران ساخته شد ولی ایرانیان از هزاره‌های پیش از میلاد پیشینه خیلی قوی در زمینه داد و ستد داشتند.
ده پهلوان در خصوص جاده ابریشم اظهار داشت: متاسفانه امروزه به غلط یا در اثر سهل انگاری نام جعلی جاده ابریشم بر مسیر شاهرود به سمت ساوه گذاشته شده است، باستان شناسان اعتقادی به این نام ندارند و معتقدند که شرایط جغرافیایی ایران شرایط کلیدی بوده و قبل از آنکه جاده ابریشمی هم ساخته شود این داد و ستد ها به صورت نظام‌مند در ایران وجود داشته است، بحث شرایط جغرافیایی ایران و ترانزیت از وجوهی است که از گذشته، ایران در مبحث اقتصادی روی آن حساب بازکرده بود.
یکی از انگیزه‌های همیشگی شرقیان و حتی رومیان تصرف موقعیت کلیدی ایران از دوره اشکانیان بوده، همچنین بخش زیادی از اقتصاد حکومت اشکانیان و ساسانیان از موقعیت ترانزیتی ایران تامین می‌شد.
در مسیر راهی که از اصفهان به قزوین می‌آید از ساوه تا بویین زهرا نزدیک به چهار کاروانسرا وجود دارد، که هر کدام ممکن است تعلق به دوره‌ی خاصی داشته باشند. کاروانسرای محمدآباد خره با توجه به فاصله ۳۰ کیلومتری با شهر قزوین، از قزوین به سمت اصفهان اولین منزلگاه و از سمت اصفهان به قزوین آخرین منزلگاه محسوب میشده که تقریبا فاصله‌ای یک روزه تا قزوین داشته است.
ده پهلوان در تشریح سابقه باستان شناسی در ایران بیان کرد: باستان شناسی در ایران تقریبا از تاریخ ۱۳۲۰ در دانشگاه تهران پایه‌گذاری شد ولی در اوایل بیشتر روی بحث تاریخ ادبیات متمرکز بود، با آمدن دکتر نگهبان، که پیش از مهاجرت به آمریکا مدیر ادارات عتیقه جات بودند، روند خارج کردن باستان شناسی از مسیر تاریخ هنری و سوق دادن به بحث فعالیت‌های میدانی توسط ایشان پیگیری می‌شود. دکتر نگهبان دشت قزوین را به دلیل نزدیکی به تهران و کار نکردن هیچ هیاتی پیش از سال ۴۹ بر روی آن، به عنوان یک پلتفرم پژوهشی انتخاب می‌کنند. در آن سال یک تیم مجهز فعالیت خودشان را آغاز و در بررسی اولیه نزدیک به ۳۵۰ محوطه کاندید می شود، از آن میان، سه محوطه تپه‌ زاغه، قره‌تپه سگزآباد و تپه قبرستان برای کاوش انتخاب می‌گردد.
ایشان در سال ۴۹ کاروانسرای محمد آباد خره، که در آن سال وضعیت جالبی هم نداشته، را در مسیر مشاهده و کاروانسرا را به عنوان پایگاه دانشگاه تهران انتخاب می‌کنند، همان سال کار مرمت آغاز می‌شود و به عنوان پایگاه پژوهشی باستان شناسی دانشگاه تهران انتخاب می‌گردد. نزدیک به ۹۰ درصد باستان شناسان قزوینی کار آموزشی خودشان را در این پایگاه انجام داده‌اند.
دکتر ده پهلوان در خصوص کاروان‌سراها نیز اظهار داشت: کاروانسراها را می‌توان به دسته‌های مختلفی تقسیم کرد، اما سوال کلیدی این است که منزلگاه‌ها و راه‌ها چگونه انتخاب می‌شدند؟ صرفا کوتاه‌ترین مسیر مورد انتخاب قرار نمی‌گرفته، و شرایط مختلفی در این انتخاب دخیل بوده، ضمن آنکه فقط یک مسیر هم بین دو منزلگاه وجود نداشته، مسیر معمولا از سمتی گزینش می‌شد که به روستاها و منابع آبی نزدیک باشد.
کاربری بعضی از این کاروانسراها اقامت موقتی بوده و ضمن اسکان کاروانیان، علوفه و آذوقه کاروان را نیز برای ادامه مسیر تامین میکرده است اما بعضی از کاروانسرا ها مثل کاروانسرای برج سنگی که هم اکنون در ازبکستان واقع شده، محلی برای داد و ستد کاروانیان مختلف بوده و در آنجا کالاها مورد تبادل قرار می گرفته، کمتر کاروانی بود که مسیر ۲۰۰۰ کیلومتری طی کند، معمولا آنها بعد از طی ۳۰۰ تا ۴۰۰ کیلومتر، در کاروانسراهای بین راهی کالاهای خود را با هم مبادله می‌کردند،بعضی از کاروانسراها سلطنتی بودند، یعنی مخصوص کسانی که وابسته به حکومت یا از نزدیکان شاه بودند.
ناصرالدین شاه در سفرنامه‌اش روایت می‌کند زمانی که به سمت اسدآباد می‌رفتم در روستایی مثلا به اسم تاج آباد خانمی داشت یک کاروانسرا می‌ساخت، که این نشان می‌دهد خیلی از کاروانسراها حتی در زمان قاجاریه ساخته شده است، مسیری که ناصرالدین شاه گزارش داده متفاوت است از مسیری است که ما امروز طی می‌کنیم یعنی مسیرها بعضا تغییراتی داشته ولی بعضی مسیرها تغییر نکرده اند.
بهترین مسیری که برای داد و ستد می‌توان بازسازی کرد از نظر من مسیر دامغان به سمت گرمسار است، که وقتی به سمت مشهد می‌روید، منزل به منزل کاروان‌سرا وجود دارد. یکی از مسیرهای خوب، قزوین به سمت ساوه و حتی ری به سمت ساوه است که در این مسیرها هنوز منزلگاه‌ها سر جای خود هستند، بحث دیگری که در کاروانسراها وجود دارد بحث پیام رسانی بین کاروانسراها است در منابع مکتوب خوانده‌ایم که پیام ها را با نور با هم مبادله می‌کردند، ما باستان‌شناسان صرفا این موضوع را خوانده‌ایم ولی نتوانستیم موارد فرهنگی آن را به اثبات برسانیم.
ما هم اکنون در حال پژوهش بر روی مسیر رباط کریم تا ساوه هستیم؛ یکی از اصلی‌ترین مسیرهای ارتباطی، راهی است که از کرمانشاه با گذر از همدان، ساوه، ری به سمت شمال شرق ایران می‌رود، باستان شناسان از این مسیر به عنوان بزرگراه خراسان یاد کرده و معتقدند این نام می‌بایست جایگزین نام جعلی جاده ابریشم گردد.
سعید سرشار


banner
َقزوین لینک
َپوشش زنده قزوین پرس
َشهروند خبرنگار
عضویت در قزوین پرس
حسین رحمانی
قاصدک24
مجله آنلاین گردشگری قزوین
چاپخانه آنلاین، سرویس آنلاین چاپ کتاب
موزه مردم شناسی حمام قجر
اینستاگرام قزوین پرس کانال تلگرام قزوین پرس آپارات قزوین پرس اپلیکیشن قزوین پرس